Nơi ấy, Trăng

Lê Minh Hà

Người đàn bà đặt đĩa bánh chuối lên mặt bàn, với tay lấy ấm trà rót ra hai cái tách trong một dáng vẻ hết sức dịu dàng, vẻ dịu dàng của hạnh phúc muộn màng. Và tiếp tục ý nghĩ còn dang dở. Những ngườiđã từng trải và mới yêu thường có nhu cầu bộc bạch như thế:
- ... Buồn cười thật. Hồi còn ở nhà, nhiều khi em cứ nghĩ người này sẽ không bao giờ mình quen, cao quá, người kia sẽ không bao giờ mình gặp lại, xa quá. Vậy mà từ hồi tự mình đày mình sang đây, hôm nay gặp người từng chỉ biết danh trên mặt báo, ngày mai có khi quen người quen của một người quen cũ. tự dưng thấy Việt Nam mình bé tẹo. Tự dưng em lại nhớ đủ kiểu người... Anh ăn đi! Bánh này rán xong vớt ra phải ăn ngay. Cũng không đúng kiểu lắmđâu...
Người đàn ông mỉm cười, lặng lẽ, bồi hồi trong cảm giác sung sướng vì được chăm chút, lâu lắm rồi mới được chăm chút, và để mình trượt theo những chuyển đổi gấp khúc trong ý nghĩ của ngườiđàn bà:
- ... Bên này chẳng tìm đâu ra chuối ngự. Chuối này rán hơi bị nát,ương thì chát mà chín thì chua. Anh ăn có nhận ra không? Em nhớ con bạn cũ. Hồi xưa em với nó có hào nào là nướng hết vào hàng bánh chuối bánh khoai. Cứ nghĩ đến em còn đi thế này thì chắc nó đã đi từđời tám hoánh nào. Như anh...

Người đàn bà mỉm cười. Nao nao. Bánh chuối. Chiều xưa. Phố cũ. Làm sao mình lại đâm nhớ nóđến thế. Xa xôi quá rồi...
... Ngày khai trường ở Hà Nội sau khi Mỹ ngừng oanh tạc theo hiệpđịnh Paris... Chậm hơn bình thường cả tháng. Học sinh ùn ùn từ nơi sơ tán kéo về. Bảng chưa kịp sơn lại. Bàn ghế chưa kịp sửa. Chưa kịp quen bạn mới thầy cô mới. Cả lũ lấm lét nhìn nhau, thấp thỏm chờ côđiểm danh.
- Nguyễn Ðức Việt?
- Có ạ
- Ðỗ Hoàng Vũ?
- Có ạ!
- Võ Hoàng Thanh Trang?... Em nào là Võ Hoàng Thanh Trang?
Một đứa con gáiđứng phắt dậy, chẳng có vẻ gì là rút rát:
- Thưa cô, hình như là emđấy ạ.
Cả lớp cười phá lên như có lệnh. Ðứa con gái cũng cười, cúi xuống sửa lạiđầu ghế băng kê tạm trên chồng gạch, gương mặt tròn vẫn cố hất lên:
- Ðúng là emđấy ạ. Nhưng không phải là Thanh Trangđâu ạ. Em là Thanh Trăng. Vâng! Trăng!
Và nó quay lại nhìn cả lớp chun mũi cười. Cái mũi tròn giống hệt một quả cà chua thóc.

Phương thân với Trăng ngay. Nó thích cái tên Trăng. Ra giữa đường mà ngẩng mặt lên giời gọi trăng ơi thì có vẻ phường chèo. Nhưng còn đứng dưới một gốc cây, ngóng lên một khung cửa sổ mà "Trăngơi" thì thích. Hai đứa lại đi học một đường, lại cùng thích bánh chuốiđầu phố. Ba mẹ Trăng chiều Trăng và chiều hết thảy bạn Trăng. Ngoài ra, nhà Trăng có một tủ sách to ự.
- Của chú Trăng đấy. Em kết nghĩa với ba. Chú về Nam rồi. Gì cơ? Chú ấy giỏi lắm, dạy hẳnđại học cơ. Học trò của chú có người già như ba Trăng ấy. Sách nhiều thế này mà ba mẹ không cho Trăng đọcđâu.
Toàn sách người lớn. Trăng không được đọc, nhưng dấm dúi cho Phương mượn. Núi đồi và thảo nguyên. Chiến tranh và hòa bình. Sông Ðông êm đềm. Ðỏ vàđen. Hồng lâu mộng. Aitmatop. Lep Tolxtoi. Sôlôkhôp... Những cuộc chiến tranh vĩ đại. Những năm tháng dằng dặc khổ đau và đợi chờ. Những mối tình người lớn lộn nhào trongđầu Phương. Trong mắt Phương, bạn cùng tuổi và những cuốn truyện cổ tích trở thành ngớ ngẩn. Phương phải nói ra. Và Trăng mắt thao láo nghe Phương rồi lại dấm dúi cho Phương lục sách mang về.
Lần Phương kể cho cho Trăng nghe "Cây phong non trùm khăn đỏ" (1), Trăng không thao láo mắt nhìn, chỉ lặng lẽ nghe, vừa nghe vừa chăm chú tuốt mớ rau ngót mẹ Trăng gửi bà hàng xóm mua hộ. Mãi Trăng mới ngẩngđầu:
- Người lớn thế nào ấy nhỉ? Phương này, Trăng mới có thêm một mẹ nữađấy.
Ðến lượt Phương thao láo mắt. Thêm mẹ. Kì cục và quái gở. Trăng nói nho nhỏ, mắt lại nhìn nắm rau ngót tuốt dở trên tay:
- Ba mẹ bảo thế. Mẹ bảo ba cưới vợ trước ngày đi tập kết. Biền biệt ở ngoài này, ba không nghĩ mẹ lớn của Trăng vẫn chờ. Vừa rồi ba nhận được thư. Gửi từ quê nội Trăng. Thư đi hết những một năm. Ba nằm nhà mấy ngày khôngđi làm.
Chỉ nằm ngửa thôi, mở mắt, thế này này. Sợ lắm. Mẹ cũng làm sao ấy. Hôm qua mẹ là quần áo,để cháy cái áo của Trăng, khét lẹt mà mẹ cứ ngồi nhìn, không biết.
Phương nhìn quanh phòng, không dám nghĩ chuyện tận dụng lúc người lớn đi làm chưa về mà lục lọi tủ sách. Chỉ muốn ra phố lập tức. Haiđứa trẻ rụt rè nhìn nhau. Cái mũi Trăng không chun lại như mọi bữa, trông nghiêm trang và buồn rầu.
Phương bối rối thăm dò:
- Tớ để dành tiền ăn sáng mấy hôm rồi. Ðiăn bánh chuối đi. ấy không thích à? Thế tớ về vậy nhé!

Haiđứa trẻ không bao giờ nói lại với nhau chuyện ấy, nhưngđi cùng nhau thường hơn. Có lần Trăng dẫn Phương tới nhà một cô bạn ở phố bên. Dọcđường Trăng giảng giải:
- Mẹ gọi mẹ Quỳnh là mợ. Mẹ bắt Trăng gọi Quỳnh là dì. Mà Trăng với Quỳnh không thích. Quỳnh bằng tuổi bọn mình đấy. Với lại thực ra Quỳnh với Trăng không có họ với nhau đâu. Nhưng Phương đã nhìn thấy Trăng ở nhà Quỳnh như ở nhà bà ngoại. Mẹ Quỳnh dáng rất "mợ" ngồi trên giường đan len nhoay nhoáy không cần đèn, mắt sáng và điềm tĩnh. Quỳnh da trắng xanh, tay cũng thoăn thoắt hai cái kim đan, mắt cũng sáng và điềm tĩnh, vẻ điềm tĩnh rất lạ ở tuổi mười ba. Chị Quỳnh đi làm về,điềmđạm: "Mẹ thế nào Trăng?"
Anh Quỳnh rời bàn viết: "Hai đứa cơm chưa? Có ở đâyăn cơm với bà không?" Cả nhà cười. Nhưng không có tiếng cười.
Nụ cười êm lặng. Giống như nụ cười trong ảnh Ðức Mẹ trên bàn thờ. Giống như nụ cười trong hai tấm ảnhđàn ông một già một trẻ treo trên tường.
Ðường về, Trăng kể:
- Nhà Quỳnh theo đạo đấy. Bố mẹ Quỳnh ngày xưa cùng làm ăn với ông bà ngoại Trăng. Ông bà vào Nam trước, gửi mẹ Trăng cho bố mẹ Quỳnh đưa vào sau. Rồi lỡ. Bố Quỳnh với anh Quỳnh đang đi tùđấy. Chẳng biết vì sao. Chín năm rồi.
Mẹ Trăng ở với nhà Quỳnh tới tận ngày gặp ba.
Trăng vui hẳn:
- Bà kể hồi mẹ đẻ Trăng, bà cũng đẻ Quỳnh, mẹ đi làm, Trăng bú cả bàđấy.
Mẹ Trăng làm thuyết minh phim. Giọng đẹp. Người càng đẹp. Cứ như diễn viên. Lúc nào cũng dịu dàng. Lúc nào cũng tươi cười. Thế cho nên Phươngđâm sờ sợ khi chứng kiến cái vẻ dịu dàng tươi roi rói kia nhuốm chút gì như héo hắt, mỗi ngày một héo hắt khi mỗi ngày những lá thư xa lại nhiều lên.

***

Ngày thống nhất, cả nhà Trăng đổi hẳn. Ba Trăng thôi nằm ngửa nhìn trần nhà mỗi bận nghỉ làm,đi ra đi vào thảng thốt. Trăng náo nức về quê nội. Mẹ Trăng đang tươi roi rói lại hớt hơ hớt hải như hãi sợ mộtđiều gì.
Hết hè, trở lại Hà Nội, Trăng không kể nhiều cho Phương nghe chuyến về thăm quê nội, nơi có cái tên rất dịu Ô Môn. Trăngđến tìm Phương:
- Mẹ bảo gọi Phương lênăn cơm. Mẹ và Trăngđưa ông bà ra thăm Hà Nội rồi sẽ vào Sài Gòn với ông bà...
Bữa cơm thiếu ba Trăng. Có cả nhà Quỳnh. Hai ông bà cụ xa Hà Nội hơn hai mươi năm vẫn nói giọng Hà Nội đặc. Bữa cơm đoàn viên. Như một bữa giỗ. Không vui.

Phương cất đĩa bánh chuối đã nguội, pha ấm chè mới và châm một ngọn nếnđể lên bàn.
- Không ngon lắm phải không anh? ở bên này nhiều khi nhớ nhà em cứ bày vẽ ra thế. Cứ tưởng ăn khi nhớ thì phải... Nhưng chẳng bao giờ vừa miệng. Chẳng hiểu sao. Có khi là thiếu vị này vị khác. Mà có khi ngày xưa vất vả ăn gì cũng thấy ngon, cũng thèm cũng nhớ. ở nhà khổ vì thiếu. Sang đây khổ vì thừa. ở nhà gì cũng thèm. Sang đây lại không biết thèm gì. Hồi trước bọn em đã ra hàng bánh chuối là phải ăn cả bánh khoai. Ðể khi nào mua được khoai lang em làm anhăn thử...
Người đàn ông cười hạnh phúc. Hạnh phúc vì lâu lắm rồi mới lại có cảm giác mình được tin cậy đến thế,được chăm chút riêng tưđến thế:
- Bọn em là em với cái cô bạn gì em vừa nhắc lúc nãy đó phải không? Con gái ởđâu cũngăn qùa vặt nhanh như chớp ấy nhỉ!
- Anh chỉ được cái... Bao giờ về lại được, em cho anh ăn quà vòng quanh Hà Nội. Ngon kinh khủng. Mà rất lạ. Vẫn ngần ấy thức, nhưng ăn ngoài hàng ngon hơn hẳn ở nhà làm. Phở cũng vậy. Bún thang cũng vậy. Bánh tôm cũng vậy. Bánh chuối cũng vậy. Bạn em thạo lắm. Nhà nó con một chiều như chiều vong ấy mà. Khi mới gặp nó, cứ ngỡ là nó sung sướng mãi...

***

Bốn năm sau ngày thống nhất, Phương gặp lại Trăng. Phương đã tốt nghiệp cấp ba,đã đỗđại học. Trăng vào Nam phải học chậm lại một năm.
Căn nhà Trăng ở cùng mẹ và ông bà nằm trên đường Bà Huyện Thanh Quan. Trăng ra mở cổng, mắt nhìn đầy vẻ mừng rỡ. Nhưng Trăng không vồn vãđến mức cuống quýt như hai cô bạn gái thân thường thế khi xa nhau lâu ngày:
- Vào bao giờ vậy Phương? Sao không báo trước để Trăng điđón?
- Ðể Phương vào chào ông bà đã. Ba mẹđi làm hả Trăng?
Bất chợt Phương thấy một dáng phụ nữ tha thẩn trong sân. Mắt người phụ nữ gặp mắt Phương, trống rỗng, nụ cười dài dại. Mặt Trăng không biếnđổi, giọng Trăng như vô cảm:
- Mẹ đấy. Mẹ không nhận ra Phương đâu. Phương vào đợt này hay quá. Có ở được đếnđám cưới Trăng không?
Trăng lấy chồng? Tuổi mười bảy? Trăng bỏ học? Ðầu óc Phương rối loạn hệt như hồi nào tuổi mười ba ngốn ngấu trộm sách người lớn. Phương đờ mặt. Trăng nhìn bạn, tự mìnhđặt câu hỏi rồi tự mình trả lời:
- Ba hả? Ba ở với bà trước dưới Ô Môn rồi. Hồi mới vào. mẹ đưa Trăng về Ô Môn nhận họ hàng, nhận mẹ lớn. Bà ở với ba Trăng một tuần rồi ba đi, không con cái gì. Cũng điêu đứng bao năm khi ba đi tập kết. Bà nội quý Trăng lắm. Nhưng bà nội thương mẹ lớn của Trăng. Ba ở luôn dưới Ô Môn. Làm gì dưới đó à? Chẳng biết. Cái gì trong ủy ban xã ấy. Cả mẹ lớn nữa. Mỗi mẹ và Trăng về Sài Gòn. Ông bà ngoại ở một mình. Hồi Phương lên nhà ăn cơm có ông bà ngoại nữa đấy. Mẹ không ngủ được, một hôm trở dậy thành thế này. Nhà này của ai à? Của ông bà ngoại. Bác với cậu Trăng đi hồi bảy nhăm rồi. Ông bà ngoại ở lại chờ tìm mẹ Trăng. Mẹ ra thế này, bà ngoại cầu khấn suốt ngày, ông ngoại thì như cấm khẩu.

Những nỗi đau tưởng chỉ có trong tiểu thuyết giờ thành chuyệnđời thường, và lẽ ra phải làm hai cô gái gắn bó với nhau hơn thì thực tế lại làm họ xa nhau.
- Lạ thế anh ạ! Hồi xưa khi kể cho nó nghe những chuyện tình yêu tiểu thuyết,đủ kiểu dở dang trắc trở khổđau, nó cứ thao láo mắt nghe, mũi chun lại trông rất buồn cười. Ðến lúc nó kể chuyện nhà cho em, cũng chuyện dở dang, khổ não, thật cứ như tiểu thuyết, em lại không thể nào nhìn nó. Tự dưng em thấy nó già qúa. Tự dưng em sợ mình vô ý để lộ lòng thương hại. Nhưng có lẽ thực ra lúc ấy em phải cầm lấy tay nó, phải nói một điều gì. Nó lấy môt ông hơn tới mười mấy tuổi, già bằng anh bây giờ ấy. Nếu hồi đó gặp tình cờ thế nào em cũng chào chú ngon lành. Giả dụ nó có con ngay thì bây giờ con nó cũng phải bằng tuổi bọn em ngày ấy, cũng tới tuổi yêu đương nhăng nhít rồi. Anh hỏi tên nó là gìư?
Em chưa nói à? Trăng! Võ Hoàng Thanh Trăng. Tên lạ nhỉ? Chắc là gắn với kỷ niệm nào của cụ ông cụ bà nhà nó khi trước. Từ ngày sang đây em cứ nghĩ biết đâu lại chẳng có lần gặp nó đâu đó trên đất này. Có khi đã thành bà chủ quán không biết chừng. Nhà nó có ông bác với ông cậu đi sớm lắm. Như anh ấy. Từ hồi bảy lăm. Nhà chồng cũng dân Bắc di cư,đâu như chỗ bạn hàng với ông bà nó... Những nhà ấy thế nào chẳng tìm cách toài đi. Anhđi sau bảy lăm nhỉ?

Người đàn ông chú mục vào ngọn nến lung lay. Trong buổi chiều chưa tối hẳn, ánh nến nhìn tái nhợt và lạc lõng. Nét rạng rỡ suốt buổi chiều trên gương mặt anh đông lại, phai dần. Niềm vui dịu dàng tỏa sáng gương mặt người đàn bà suốt buổi chiều cũng phai dần. Nhưng người đàn ông không nhận thấy. Người đàn bà thẫn thờ cầm tách nước, chậm rãi hớp từng ngụm nhỏ, và bỗng sặc. Môi chị run lên. "Trăng ơi! Không lẽ lại là như thế!"

Chú thích:

* Trích từ Núiđồi và thảo nguyên - Aitmatov

8/9.1997

Lê Minh Hà