Bánh trôi, bánh chay và bánh trôi tàu

Lê Minh Hà

Kính gửi các ông trẻ và bà trẻ

Thế nào cũng phải có bánh chưng, dù có phải chạy xe cả nửa trăm cây số để rước bánh mới luộc về, dù đắt tắc cổ, và cái bánh thì dày có dễ chỉ hơn lưỡi mèo, gói bằng giấy bạc. Của đáng tội cũng có chạy qua hàng lá. Ngày trước, đi học và làm ở các nước xã hội chủ nghĩa, chuyện bánh trái tết nhất này thì chịu đấy. Nhưng bây giờ, thể nào cũng...

... Phải có một cặp đặt lên bàn thờ cúng người âm nhà mình. Ngay dù có phải làm hùng hục vào đúng giao thừa. Năm tận tháng cùng, không thế, không đành lòng, mà ông bà ông vải có về theo khói hương cũng tủi cho con cháu. Rồi cái bánh ấy sẽ được ngả ra, trịnh trọng mời nhau sau mấy ngày tết nhất xứ người. Bánh đã lại gạo, chắc hẳn là như thế. Xiên một góc bánh đặt vào bát, lòng ngùn ngụt một nỗi ngùi ngùi.

Tôi hay tránh những ngùi ngùi không dưng ấy bằng một nỗi xôn xao. Tôi nghĩ về những ngày một chạp giêng hai trước tết sau tết. Tôi nghĩ về những bánh trôi, bánh chay và... Những thức qùa ấy, thân thương lắm, mà sao chẳng mấy người nhắc nhở. Có thể là vì ở nơi này người ta cũng dễ rủ rê nhau làm để ăn chăng. Bột gạo nếp, đường thẻ, đậu xanh xát vỏ sẵn, gừng tươi, lạc, dừa..., sẵn qúa. Nên một đĩa bánh trôi, hai ba chiếc bánh chay không thể thành sự kiện như ở quê nhà, ngày mồng ba tháng ba, tiết hàn thực, bà kể cháu nghe trong lúc gò lưng trên cái cối đá xay bột làm bánh, dù ngay với bà, nước Tàu chỉ là một khái niệm xa xôi. ở Hà Nội thì không hẳn vậy. Những thứ bánh này đã trở thành một trong những thức qùa rất lành, ăn lúc nào cũng được. Người ta bán chúng khắp nơi. Đầu một ngõ phố, trước cổng một khu tập thể nhà cửa đã xuống cấp... Có khi mấy đứa con gái lớn chưa kiếm được việc làm bên nhà hàng xóm một hôm bê cái bàn uống nước bằng gỗ tạp của bố ra đặt bên tường, rồi cái bếp dầu, rồi chiếc tủ kính con trong bày đều đặn những đĩa bánh trắng trắng, xinh xinh, đon đả mời chào láng giềng. Thế cũng đủ để có thể thành một chốn ăn "chơi" cho bọn trẻ, hoặc giả thành nơi tụ bạ của mấy bà về mất sức trông trẻ kiếm thêm dăm ba ngàn rau cỏ cho mấy miệng ăn trong nhà. Lên đời thành một thức qùa, bánh trôi Hà Nội qủa có khác thứ bánh trôi người quê hay làm vào dịp mồng ba tháng ba. Vài ba mảy vừng trắng rang vừa chín, xát sạch vỏ, rắc lên những chiếc bánh trôi tròn tròn bày trên đĩa men trắng bé xiu xiu. Những sắc độ trắng, của bánh, của vừng rang, của men sứ gợi bao nhiêu an bình trong hồn người? Tôi không biết. Nhưng tôi đặc biệt thích ăn thức qùa này vào những sáng xuân. Chị bán hàng đầu ngõ nhà tôi, có cái nhẹ nhõm, nhanh nhảu, kỹ càng, sạch sẽ của một cô giáo dạy bậc tiểu học làm bánh bán thêm. Nhà chị phố bên, và chị không để bánh vào tủ kính mà sắp đĩa thành lớp trong thúng nhỏ, trên phủ một lớp vải màn may chập đôi lúc nào cũng trắng tinh. Mở lớp vải màn, sẽ thấy loáng thoáng trên thành đĩa những cánh hoa bưởi trắng ngà, thơm như là không thật. Trong khoảng khắc đó, khi thành phố vừa tắt đèn đường, sương tan, và nỗi xuân lành lạnh nhiều khi đã chơm chớm cái thoáng đãng mát mẻ của ngày chớm hạ, ra ngõ, kéo cái ghế con ngồi bên thúng bánh, chờ đợi người bán hàng dọn chỗ, nói dăm ba câu với những người bán hàng quen mặt khác đang lục tục xếp gánh, nổi lửa cho nồi nước dùng sôi lại, hay chuẩn bị tráng những cái bánh cuốn đầu tiên cho những người thích ăn miếng nóng đầu ngày, và cầm đũa, khêu viên bánh trôi thứ nhất từ cái đĩa mà chị bán hàng đã cẩn trọng lấy từ thúng ra với vẻ mừng rỡ của người bán hàng gặp được khách mở hàng nhẹ vía, thú vị vô cùng. Mùi sương, mùi đất ngoại thành thoang thoảng từ những cánh hoa bưởi thanh khiết, mùi hoa dâu da xoan mong mỏng, mùi than tổ ong bắt đầu đượm trong lò, vừa ấm, vừa mát, và trên hết, là mùi bột gạo pha lẫn mùi đường phên len lỏi từ vòm miệng lên xoang mũi, ăn như thế, nhìn phố phường đông dần lên, và những tia nắng vàng ướt rượt đầu tiên đã nhún nhảy trên ngọn cây sao mọc bên hè... Này những ai ai người đất ấy, có khi nào về, hãy thử để cảm giác này lan trong thân thể, và lại mang theo khi ra khỏi đất quê, biết đâu, sẽ được yên tâm dù nỗi nhớ quê sẽ, có thể, càng day dứt.

Chị bán hàng bán bánh trôi và bánh chay, và bán kèm cả xôi chè. Xôi chè nhiều người nhắc nhớ rồi. Tôi chỉ xin lan man tiếp tới những thứ bánh đã hô hoán ngay từ đầu bài. Bánh chay Hà Nội, quê tôi lại gọi là bánh trôi. (Còn bánh trôi thì có tên là bánh thủy). Bánh chay làm cầu kỳ hơn bánh trôi, có nhân đỗ trộn đường trắng. Và đặc biệt, ở Hà Nội, người ta ăn kèm với chè đường, quấy bằng bột sắn dây, trong vắt, thoang thoảng mùi hoa bưởi ướp từ mùa trước. Thường một bát bánh chỉ có hai chiếc, chìm trong chè đường quấy lỏng, rắc thêm vài ba sợi dừa nạo, nổi vân vân. Ăn bánh này thì phải có thìa nhỏ. Xắn một miếng, đừng to, đưa lên miệng, sẽ thấy tất cả cái lành hiền của ngũ cốc quê nhà, cái dịu dàng khó tả của bột sắn, và, có thể, còn thấy cả những ngón tay nhợt nhạt, nhăn nheo vì ngâm nước lạnh nhặt từng mảy vỏ đỗ của những người chị, người em, phố nhỏ. Sau này, không bao giờ tôi ăn lại thức qùa này mà thấy ngon như thế, chẳng biết có phải vì thế không?

Bánh trôi bánh chay có thể ăn buổi sáng, buổi trưa, mà cũng có thể, bất cứ lúc nào, bất cứ ở đâu. Chỉ cần đi ngang, nghe cô bán hàng mời, hay một đứa bạn ngồi sẵn đó rủ rê. Ăn, vào một bình minh đầu hè mới rạng, một xế chiều nắng nhỏ, hay một ban trưa mưa phùn rảnh việc, đủ làm dịu một nỗi cồn cào không đâu, khi những nắng mưa kia gợi tới, mà không đến nỗi chê cơm nhà. Đấy là những thức qùa ăn hương ăn hoa. Nhưng bánh trôi tàu thì không thế. Dù người ta chẳng ai lại đả một lúc vài ba bát, dẫu đói lòng.

Thạch Lam xưa không có ý kiến (nghĩa là chê?) thức bánh này. Nhưng tôi thì thích, mặc dù tạng tôi không mê lắm của nếp và đường. Bánh trôi tàu không có cái chân chỉ của bánh chay hay bánh trôi nhắc tới ở trên. Bánh trôi tàu không ngọt phao phảo mà ngọt sắc. Không nặn dẹt mà thuôn thuôn. Không đơn vị mà đa vị. Không phải tiện thì ghé ăn chơi mà được thèm nhạt thật, được tìm ăn thật. Không ăn nguội mà phải ăn lúc nóng bỏng mồm bỏng miệng. Và đặc biệt, riêng tôi, không thể ăn lúc ban ngày nực nội tối tăm mặt mũi vì công việc. Mà hình như thứ bánh này cũng không thấy bán ban ngày, mùa nực. Cũng là bột nếp, nhân đỗ, nhưng ở giữa lớp bột đỗ xanh rất mịn kia là một miếng cùi dừa bánh tẻ xắt vuông vuông. Cũng có hàng thay miếng dừa này bằng dừa nạo trộn cùng đỗ. Đảm bảo được vị bùi nhưng ăn không duyên bằng. Phải có miếng dừa kia, hàm răng phải tê đi trong cái nóng thơm lừng của nước gừng với đường, bịn rịn trong cái dẻo của bột nếp, lưu luyến với vị đôn hậu của đậu xanh, rồi đột ngột "cấc" một cái khi tiếp cận miếng dừa. Trong ngọt có cay, trong mềm có rắn, trong cong có thẳng, thật khó tả. Mà đường để nấu nước dùng cho thức bánh này không thể, không bao giờ được là đường trắng, dù có là đường Cuba. Phải là đường phên, còn giữ được mùi nguyên ủy mía, có màu nâu đỏ. Đường ấy, tan trong nước gừng đập dập sôi sình sịch trên bếp lò, đổ ngập cái bánh nóng từ trong nóng ra nóng từ ngoài nóng vào, và rắc thêm lạc rang hơi qúa tay giã dối. Ngọt. Thơm. Bùi. Béo. Cay... Mà phải ăn lúc nào kia chứ? Cơ chừng ngon nhất là vào khoảng chín mười giờ đêm mùa lạnh. Sau khi đã đạp xe lòng vòng hết phố nhỏ phố to phố vắng phố đông. Đi, chẳng để tới đâu. Cái thú xê dịch trước khi ăn này phải có thêm điều kiện. Vô duyên nhất là ăn bánh trôi tàu, một mình, lúc đêm vào khuya, giữa toàn những đôi những cặp. ít ra thì cũng phải có một đứa bạn đi kèm. Còn nếu có một người yêu đi cùng thì nói làm gì. Lang thang trên phố chán, sắp đến giờ trao trả cô nàng theo hiệp định ký kết miệng với hai đấng sinh thành của cô nàng, mời nàng vào quán bánh trôi tàu đang đỏ lửa góc phố. (Dự định từ lúc chiều với kỳ lương mới nộp mẹ một phần.) Nhìn con gái nhà người ta nhỏ nhẻ với thìa nước nóng, mắt dường như đen hơn trong ánh than hồng, sướng mãi trong lòng. Mà em, sau này đã chịu đầu tư thời con gái cho mình, có lần thú thật, ăn nửa cái bánh thứ ba do mình sẻ từ bát mình sang thấy ngon bàng hoàng. Không biết những anh những ả mình đã gặp ở quán bánh trôi tàu độ ấy có ai như chúng mình không nhỉ? Có ai còn nhớ cơn gió lạnh bời bời mới đổ về thành phố lúc chập tối. Có ai nhớ hơi mưa nhẹ, nhẹ như sương, mà thắt ruột như em. Cái rét mướt kỳ lạ của những đêm Hà Nội, làm người ta thèm ăn một thức nóng, đã đành, còn làm thèm cầm một ngón tay se giá, còn làm cho lòng cứ bừng bừng một cảm giác lạ lùng suốt đời không quên vì chẳng biết vì sao...

Bánh chưng, bánh trôi, bánh chay và bánh trôi tàu với người Hà Nội bây giờ đều đã thành những thức qùa lành và ngon. Bánh chưng ở đây thì hiếm dịp được bóc lắm. Hiếm hơn là bánh trôi, bánh chay và bánh trôi tàu. ở đất này, khi bánh mì, xúc xích, sa lát đã thành quen miệng như cơm, như vừng như lạc, như rau luộc, thì những thức qùa thi thoảng mới xơi lại kia phải làm lạ miệng nhiều hơn chứ! Mà không. Miếng ăn thành thơm thảo vì bao nhiêu linh kiện tinh thần đi kèm. Miếng ăn thành miền hồi niệm. May sao! Cho những người đi biết còn nơi ấy. Để thương về.

18.11.1999 CHI NAM